Польская рецензия на книгу В.Я.Портякова "Становление Китая как ответственной глобальной державы" Печать

Опубликована рецензия профессора Факультета международных отношений Лодзинского университета (Польша) Малгожаты Петрасяк на книгу заместителя директора Института Дальнего Востока РАН В.Я.Поряткова "Становление Китая как ответственной глобальной державы" (польск.).

 

LEAM Komentarze 4: O nowej książce profesora Portiakowa

Profesor Wladimir Portiakow, członek Rosyjskiej Akademii Nauk i redaktor naczelny magazynu „Probliemy Dalniego Vostoka” to jeden z wybitniejszych ekspertów rosyjskich, od lat zajmujący się Chinami – polityką wewnętrzną i przede wszystkim gospodarką. W ostatnim okresie swoją działalność naukową skoncentrował na polityce zagranicznej Chin czego efektem jest szereg publikacji dotyczących tego tematu.  Recenzowana książka Formowanie Chin jako odpowiedzialnego mocarstwa globalnego (Stanowlienije Kitaja kak otwietstwiennoj globalnoj dzierżawy) wydana w Moskwie w tym roku, nie jest prostym opisem polityki zagranicznej Chin, a jak sam autor pisze to analiza międzynarodowych i wewnętrznych oznak procesów kształtowania Chińskiej Republiki Ludowej jako odpowiedzialnego mocarstwa globalnego. W pracy są przedstawione etapy tego procesu od zimnej wojny i rozpadu ZSRR, kiedy ChRL była jedynie świadkiem i obserwatorem wydarzeń do okresu współczesnego, kiedy stała się aktywnym uczestnikiem i współtwórcą nowego systemu międzynarodowego demonstrującego na arenie międzynarodowej swoje aspiracje. Takim momentem przełomowym był kryzys finansowy 1997-1998 kiedy Chiny przedsięwzięły szereg środków, aby zniwelować jego negatywne skutki.  Portiakow twierdzi, że ewolucja działań, w kierunku większej aktywności międzynarodowej jest konsekwencją zmian w Chinach i jest rzeczą naturalną. Chiny skorzystały na procesie globalizacji i otrzymały „gratyfikację”, ale teraz muszą ją spłacić. Chiny mają dług do spłacenia wobec rynków regionalnych i globalnych.

To, że Chiny zmieniły swoją retorykę i w odniesieniu do świata zewnętrznego posługują się sloganem „partnerskich relacji” już świadczy o czymś nowym i jest to ważny wkład Chin do budowania nowych, współczesnych relacji międzynarodowych.  Jeśli chodzi o sąsiadów, to tutaj przeważa cel budowy bezpiecznego otoczenia i stabilnych, harmonijnych relacji. Te stosunki jednak psuje spór na Morzu Południowo-Chińskim. Poprzez wskazanie na nowe, charakterystyczne elementy strategii Pekinu na arenie międzynarodowej Portiakow tłumaczy jakie warunki winny być spełnione, aby nazwać Chiny mocarstwem odpowiedzialnym.

Książka składa się z ośmiu rozdziałów. W rozdziale I pt. Formowanie Chin jako odpowiedzialnego mocarstwa globalnego: chronologia i koncepcje autor przywołuje koncepcje, które były głoszone przez Pekin: „pokojowego wzrastania” zastąpione następnie przez „pokojowy rozwój” i hasło prezydenta Hu Jintao „harmonijnego świata”. Po raz pierwszy użyto sformułowania odpowiedzialne mocarstwo w roku 1999, ale pojawiła się też informacja nawiązująca do wcześniejszych strategii, związanej z pełnieniem funkcji lidera trzeciego świata – „odpowiedzialne, wielkie mocarstwo rozwijające się”. W pierwszym rozdziale Portiakow śledzi proces postrzegania własnej roli w świecie od 1971 r. (jako członek ONZ), poprzez reformy 1978 r. rok 1986 r kiedy ChRL po raz pierwszy oficjalnie zgłaszają chęć akcesji do GATT, uczestnictwo w 1989 r. w misjach pokojowych ONZ, następnie przystąpienie do układów o nierozprzestrzenianiu broni atomowej (92 r.) i innych umów międzynarodowych, wzięcie odpowiedzialności za zakończenie kryzysu finansowego 97 r., wreszcie Chiny zaczęły brać udział w szczytach G8 i G 20. Wśród państw pojawiała się też teza o tym, że chciałyby widzieć Chiny jako mocarstwo odpowiedzialne.

Portiakow pisze, że taka ewolucja jest prawidłowa ze względu na gwałtowny rozwój ekonomiczny Chin i jego wskaźniki rozwoju.   W związku z tym, że udział w gospodarce światowej jest tak duży i stale rosnący coraz częściej eksperci mówią o odpowiedzialności Chin, o tym, że powinny wziąć na siebie odpowiedzialność za system międzynarodowy. Z drugiej strony niektórzy Chińczycy powtarzają, że Chiny nie są na to gotowe, że wciąż jeszcze powinny pełnić rolę obserwatora a nie kreatora.  Obecnie najbardziej widoczna rola odpowiedzialnych Chin przejawia się w sferze działalności w organizacjach międzynarodowych, zapewnienia bezpieczeństwa, budowy gospodarki światowej i przeciwdziałania zmianom klimatycznym. Teraz, jak postuluje autor, Chiny powinny poszerzać sfery odpowiedzialności.

Rozdział II zatytułowany jest Wewnętrzne mierniki globalnej odpowiedzialności Chin Autor zwraca uwagę na fakt, że odpowiedzialne Chiny to umiejętne połączenie wewnętrznych i zewnętrznych polityk. Wewnętrzna polityka musi stanowić podstawę do odpowiedzialnych zachowań na arenie międzynarodowej. Autor przywołuje reformy polityki społecznej. Widoczna jest szersza pomoc socjalna, zabezpieczenie dla ludzi starszych.  Model wzrostu ekonomicznego wymaga troski o środowisko i źródła energii. Uważa, że w niektórych gałęziach przemysłu trzeba przejść na bardziej ekstensywny rozwój. Mowa jest też o konieczności doskonalenia politycznych instytucji. Potrzebna jest reforma systemu administracyjnego kraju.  Zachód nawołuje do przestrzegania praw człowieka, ale w tej dziedzinie zrobiono pewien postęp i widoczna jest większa otwartość, wychodzi periodyk „Prawa człowieka w Chinach” oraz białe księgi gdzie niektóre niedostatki w tym zakresie są uwzględniane .

W rozdziale III pt. Międzynarodowe gospodarcze aspekty osiągnięcia przez Chiny statusu mocarstwa globalnego autor wychodzi od podstawowej tezy, że aby mówić o odpowiedzialności Chiny muszą dostosować się do reguł gospodarczych rządzących światem. Chiny pną się szybko do góry w różnych rankingach. W grudniu 2001 r. Chiny stały się członkiem WTO, ale mimo to liczba śledztw dotyczących stosowania cen antydumpingowych nie maleje. Przyjęto również zasadę, że jeśli eksport Chin będzie rósł zbyt szybko można będzie zastosować określone środki obronne. I tak Portiakow zwraca uwagę, że w tym zakresie nie do końca można liczyć na odpowiedzialność Chin, ponieważ najczęściej przyjmują postawę dla nich korzystną – „pragmatyczno-egoistyczną”. W obecnym kryzysie Chiny przedsięwzięły szereg środków, aby stymulować wewnętrzne zapotrzebowanie, co jest zjawiskiem pożądanym, ale powinny przejść do „pokryzysowego modelu” odpowiedzialności. Portiakow podkreśla, że optymalnym modelem byłoby samoograniczanie – spowalnianie tempa wzrostu, przede wszystkim jeśli chodzi o ekspansję na rynkach światowych, usług, siły roboczej oraz włączenie zagranicznych źródeł do obsługi gospodarczego wzrostu kraju.

Rozdział IV pt. Zewnętrzno-polityczne instrumenty Chińskiej Republiki Ludowej: partnerstwo, dobrosąsiedztwo, stanowisko przyjmowane w Organizacji Narodów Zjednoczonych.  Instrumenty, które Portiakow wymienia w tym rozdziale to: partnerstwo, dobrosąsiedztwo, działalność w ONZ. Formuła partnerstwa ma sprzyjać stworzeniu sprzyjającej atmosfery od razu na kilku frontach. Polityka dobrosąsiedztwa łączy się z partnerstwem. Ta polityka przyniosła pozytywne rezultaty, bo Chiny rzeczywiście poprawiły swoje relacje z sąsiadami, poczynając od Rosji i Indii, a dodatkowo, jak dodaje Portiakow poprawiła obraz Chin w świecie. Są tu i niedostatki np. problem archipelagów na Morzu Południowo-Chińskim.

Jeśli chodzi o działalność w ONZ to pożądane byłyby takie działania jak pomoc krajom biednym, oszczędne i odpowiedzialne stosowanie prawa veta, udział w tych inicjatywach ONZ, które są związane z zabezpieczeniem pokoju światowego, płacenie składek, które ze strony Chin rosły, udział w operacjach pokojowych, ewolucja w podejściu do reformy ONZ.  Portiakow podkreśla, że widoczna jest wola polepszenia wizerunku Chin na arenie międzynarodowej za pomocą soft (miękkiej)  i smart (kompetentnej) siły. Pojawia się również, wcześniej nieobecna, dyplomacja innowacyjna.

Rozdział V dotyczy dyplomacji ekonomicznej. Jest ona stosowana na przykład wobec Tajwanu. Tutaj Portiakow pisze o dyplomacji naftowej, inwestycjach zagranicznych, dyplomacji z wykorzystaniem instrumentów finansowych. Chiny uczestniczą w szczytach i konferencjach różnych organizacji gospodarczych, choć efekty spotkań nie zawsze są pozytywne. Niekiedy oczekiwania są dużo większe jak np. szczyty forum Boao, które miały stać się analogią do światowego forum w Davos, ale takiego znaczenia nie osiągnęły. Portiakow zwraca również uwagę na brak konsekwencji, ponieważ niekiedy priorytety zmieniają się w zależności od bieżących potrzeb kraju.  W tej dziedzinie dyplomacja ekonomiczna Chin potrzebuje bardziej wysublimowanej ale i konsekwentnej realizacji celów długoplanowych, żeby można było nazwać je globalnym i odpowiedzialnym mocarstwem.

Rozdział VI poświęcony jest Szanghajskiej Organizacji Współpracy oraz roli Chin i Rosji w SOW.  Między państwami Azji Środkowej, byłymi państwami związkowymi ZSRR stosunki nie są łatwe, ale SOW sprzyja zbliżeniu. Omówione są potencjalne scenariusze rozwoju SOW.

Kolejny VII rozdział poświęcony jest zagadnieniu wielobiegunowości w Rosji i Chinach oraz międzynarodowym wyzwaniom.  Jak jest rozumiany i jaka była ewolucja idei świata wielobiegunowego? Autor rozpatruje pięć wariantów możliwego wyłaniającego się systemu międzynarodowego. Wariant pierwszy to zachowanie dominacji USA, ze względu na zachowanie supremacji amerykańskiej w sferze militarnej, finansowej i możliwą odbudowę pozycji gospodarczej. Wariant drugi do dwubiegunowość lub grupowa dwubiegunowość np. Zachód –niezachód lub USA, Europa, Japonia a z drugiej strony BRICS. Wariant trzeci został nazwany minimalną wielobiegunowością a kandydaci do biegunów to: USA, Chiny, Europa. Wariant czwarty to naturalna wielobiegunowość z USA, Chinami, Rosją, Indiami, Japonią, Brazylią, UE. Wreszcie ostatni to rozszerzenie wielobiegunowości  na bazie np. G20. Wariant czwarty przez autora został określony jako najbardziej prawdopodobny.

Rozdział VIII jest zatytułowany O niektórych cechach specyficznych polityki zagranicznej Chin w latach 2009-2011. Autor podkreśla, że obecnie Chiny działają na arenie międzynarodowej z większą determinacją, konsekwentnie i mają osiągnięcia a to z powodu pozycji na rynkach światowych i stałego wzrostu gospodarczego. Ale z kolei widoczny jest wzrost nacjonalizmu. Chiny jasno wypowiadają się w sprawie konfliktów, które zaistniały w okresie 2009-2010, zmienił się ich stosunek do USA. W niektórych kwestiach były jednak krytykowane np. krytykowano ich działania wobec KRLD i brak współpracy z Zachodem (od upominania i straszenia KRLD do pomocy wyjścia jej z izolacji politycznej). Specyficzne były też relacje z Japonią jak również wspominane już spory z państwami Azji Południowo-Wschodniej, głównie Filipinami i Wietnamem. Mimo to zewnętrzny kurs polityki chińskiej świadczy o podejściu globalnym, przykładem polityka w Afryce, rosnąca aktywność na tym kontynencie. Priorytetem pozostają jednak państwa regionu Azji Południowo-Wschodniej. Jednym z ważniejszych celów polityki Chin i widoczna reorientacja to priorytetowy charakter stosunków z USA i korekta strategii wobec tego mocarstwa, żeby zniwelować antychiński kierunek polityki amerykańskiej. Z punktu widzenia bezpieczeństwa narodowego ważny jest kierunek rosyjski dyplomacji Państwa Środka.

W zakończeniu książki Portiakow dodaje, że przyjęcie na siebie roli mocarstwa odpowiedzialnego, globalnego wymaga pewnych reform i zmian wewnętrznych, wszędzie tam, gdzie mają one wpływ na funkcjonowanie Chin na arenie międzynarodowej. Rosja, jak twierdzi Portiakow a należy dodać że nie tylko Rosja, musi znać te procesy i rozumieć. W tej sytuacji dostosowanie Rosji i zaakceptowanie nowego statusu Chin jako globalnego mocarstwa jest niezbędne jak twierdzi profesor Wladimir Portiakow, mimo że dla Rosjan może to być to  z punktu widzenia psychologicznego bolesnym procesem. Do  niedawna to Rosja (ZSRR) była mocarstwem globalnym i musiała podejmować decyzje biorąc pod uwagę nie zawsze jedynie własne interesy. W książce autor odpowiada również na szersze pytanie dotyczące teorii odpowiedzialności mocarstw, ich zachowań i warunków, które powinny być spełnione, aby można nazwać je mocarstwami odpowiedzialnymi.   Te ciekawe, niekiedy wymagające wprost polemiki, szerszego komentarza i dyskusji opinie zawarte w książce polecam wszystkim, którzy interesują się problematyką współczesnych Chin: studentom, ekspertom, naukowcom. Książka zawiera aktualne dane z ostatniego okresu aż do 2011 r. Warto zaznaczyć, że niemal w całości rozdziały zostały przetłumaczone na język angielski, zatem i ci, którzy nie znają języka rosyjskiego mogą sięgnąć po tę publikację. Z pełnym przekonaniem polecam!

—————-

magorzata_pietrasiakMałgorzata Pietrasiak, dr hab., profesor UŁ, absolwentka Moskiewskiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych, magistrem stosunków międzynarodowych ze specjalnością Indochiny. Obecnie pracuje na Wydziale Studiów Międzynarodowych i Politologicznych UŁ, w Zakładzie azji Wschodniej. Jej zainteresowania naukowe skupiają się wokół problematyki stosunków międzynarodowych ze szczególnym uwzględnieniem problematyki wietnamskiej i szerzej Azji Południowo-Wschodniej, w tym integracji Azji Południowo-Wschodniej. W roku 2002 ukazała się drukiem praca, przygotowywana jako rozprawa  habilitacyjna, pt. „Problem wietnamski na forum ONZ  w latach 1945-1977”. Jest autorką ponad 60 artykułów naukowych, publikowanych w takich czasopismach naukowych jak: „Easter Review” (UŁ), „Interntional Studies”(UŁ), „Stosunki Międzynarodowe”(UW), „Azja-Pacyfik” (PAN), „RuBriCa” (Moskwa) oraz zbiorach będących plonem konferencji naukowych, dwóch monografii, podręcznika oraz trzech książek pod jej redakcją naukową.

Источник: http://leamplus.eu/leam-komentarze-4-o-nowej-ksiazce-profesora-portiakowa/

Обновлено 23.09.2014 22:12